سربازی اجباری در سپاه و «عدم پذیرش امنیتی» در قانون مهاجرت کانادا

سربازی اجباری در سپاه و «عدم پذیرش امنیتی» در قانون مهاجرت کانادا

آنچه رأی پرونده وادیاتی تغییر داد، و آنچه تغییر نداد

به‌روزرسانی: ۱۳ اوت ۲۰۲۶  | تهیه‌شده توسط شرکت مهاجرتی Your Special Immigration Inc. ژیلا زمانیان 

۱. چرا این موضوع اکنون به یک بحران عمومی تبدیل شده است

برای هزاران مرد ایرانی، سربازی پرونده‌ای است که سال‌ها پیش بسته شده — دوره‌ای دو ساله که بسیاری حتی محل خدمت خود را انتخاب نکرده‌اند. اما برای بخشی از ایرانیانی که امروز در کانادا زندگی می‌کنند یا در مسیر دریافت اقامت دائم و حمایت پناهندگی هستند، همین موضوع بار دیگر و این‌بار در پرونده‌های اداره مهاجرت، بررسی‌های امنیتی و حتی دادگاه فدرال کانادا باز شده است.

در ماه‌های اخیر این نگرانی از دفاتر حقوقی به فضای عمومی کشیده شده است. گلوبال نیوز در گزارش ۴ اوت ۲۰۲۶ خود از نگرانی گروهی از ایرانیان در مونترال درباره رد پرونده یا اجبار به خروج از کانادا خبر داد. در همان گزارش، وکیل مهاجرت لورن والدمن اعلام کرد بسیاری از این مردان به‌صورت کاملاً تصادفی و در چارچوب نظام وظیفه به یگان‌های سپاه اعزام شده‌اند.

در همان حال، اداره مهاجرت کانادا (IRCC) به‌طور رسمی اعلام کرده است که سربازی اجباری به‌خودی‌خود لزوماً به عدم پذیرش منجر نمی‌شود و هر پرونده به‌صورت موردی بررسی می‌گردد. فاصله میان این موضع رسمی و آنچه در عمل در پرونده‌ها رخ می‌دهد، هسته اصلی بحث امروز است.

۲. ریشه حقوقی ماجرا: ماده ۳۴ قانون مهاجرت، مصوب ۲۰۰۱

برخلاف تصور رایج، ریشه حقوقی این مسئله نه در سال ۲۰۲۴ است و نه در ۲۰۲۶. این ریشه در قانون مهاجرت و حمایت از پناهندگان کانادا (Immigration and Refugee Protection Act – IRPA) قرار دارد که در سال ۲۰۰۱ تصویب شد.

ماده ۳۴ این قانون درباره «عدم پذیرش مهاجرتی به دلایل امنیتی» است. بند ۳۴(۱)(f) مقرر می‌کند که یک فرد دارای اقامت دائم یا یک تبعه خارجی می‌تواند از نظر امنیتی برای ورود یا ماندن در کانادا غیرقابل‌پذیرش شناخته شود، در صورتی که «عضو سازمانی» باشد که دلایل معقولی برای باور به مشارکت آن در فعالیت‌های مشخص‌شده در بندهای دیگر همین ماده وجود داشته باشد — چه این فعالیت‌ها در گذشته انجام شده باشند، چه در حال انجام باشند و چه در آینده انجام شوند.

نکته‌ای که باید در هر گفت‌وگویی درباره این موضوع روشن باشد: این ماده بیش از دو دهه است که در قانون کانادا وجود دارد و ساختار آن تغییر نکرده است.

۳. کلیدواژه پرونده: «عضویت»

تمام بحران امروز حول یک کلمه کوچک می‌چرخد: «عضویت» (membership).

متن قانون نگفته است که این ماده فقط شامل فرمانده، کارمند دائمی، عضو عقیدتی، داوطلب یا فردی که شخصاً مرتکب عمل مشخصی شده است می‌شود. دادگاه‌های کانادا طی سال‌ها این مفهوم را به‌شکلی نسبتاً گسترده تفسیر کرده‌اند — رویه‌ای که ریشه آن دست‌کم به رأی دیوان استیناف فدرال در پرونده Poshteh v. Canada (MCI), 2005 FCA 85 بازمی‌گردد. همین تفسیر گسترده است که موضوع سربازان وظیفه را به مسئله‌ای فوق‌العاده حساس تبدیل کرده است.

سؤال حقوقی دقیق این نیست که آیا هر سرباز وظیفه شخصاً عملی علیه کانادا انجام داده است. سؤال این است: آیا گذراندن دوره سربازی اجباری در یک یگان سپاه می‌تواند در قانون مهاجرت کانادا «عضویت در یک سازمان» محسوب شود؟ این دو موضوع کاملاً متفاوت‌اند.

۴. سازوکار اعزام در ایران و چرا از نظر حقوقی اهمیت دارد

سپاه پاسداران در ساختار رسمی جمهوری اسلامی ایران یکی از نیروهای مسلح کشور است و مانند ارتش، بخشی از مشمولان خدمت وظیفه دوره سربازی خود را در یگان‌های آن می‌گذرانند. فرد مشمول از طریق سازمان نظام وظیفه عمومی وارد روند اعزام می‌شود و همین سازمان است که او را به شاخه‌هایی مانند ارتش، سپاه یا نیروی انتظامی اختصاص می‌دهد.

منابع مورد بررسی خودِ هیئت مهاجرت و پناهندگی کانادا (IRB) در تحقیقات رسمی مربوط به نظام وظیفه ایران نشان می‌دهند که افراد عادی عموماً در انتخاب شاخه‌ای که به آن اعزام می‌شوند اختیار ندارند؛ هرچند ارتباطات یا شرایط خاص ممکن است در برخی موارد امکان تأثیرگذاری بر محل خدمت را ایجاد کند. اعتراض به نوع اعزام نیز از نظر عملی مسیری دشوار و در مواردی همراه با پیامد توصیف شده است.

۵. زمان‌شمار تحولات: از ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۶

برای فهم درست وضعیت فعلی باید زنجیره‌ای از وقایع را دنبال کرد، نه یک تصمیم واحد را:

۶. لایحه C-350 در سال ۲۰۲۳: راه‌حلی که هرگز قانون نشد

در ۲۱ ژوئن ۲۰۲۳، گارنت جنیوس، نماینده محافظه‌کار حوزه شروودپارک–فورت ساسکاچوان، لایحه غیردولتی C-350 را با عنوان «قانون مقابله با شکنجه و تروریسم» به مجلس عوام ارائه کرد. این لایحه سه قانون را هدف گرفته بود: قانون مصونیت دولت‌ها، قانون جزا و قانون مهاجرت.

بخش مربوط به سربازان وظیفه

خلاصه رسمی منتشرشده لایحه تصریح می‌کند که این طرح قانون مهاجرت را اصلاح می‌کرد تا یک فرد دارای اقامت دائم یا یک تبعه خارجی، در صورت احراز شرایط مشخص، به دلیل عضویت در یک سازمان معین از نظر امنیتی غیرقابل‌پذیرش تلقی نشود. معیارهای پیشنهادی بر سه محور استوار بودند:

1. حضور فرد در آن سازمان ناشی از دوره خدمت اجباری بوده باشد؛
2. پس از پایان مدت اجباری، بیش از آن مدت در سازمان باقی نمانده باشد؛
3. در طول حضورش، در فعالیت‌هایی که ماده ۳۴ قانون مهاجرت مشخص کرده مشارکت نکرده باشد.

بخش کمتر دیده‌شده لایحه

C-350 فقط درباره سربازان وظیفه نبود. این طرح همچنین دولت را ملزم می‌کرد در صورتی که یک کمیته پارلمانی توصیه‌ای درباره قرار گرفتن یک سازمان در فهرست موضوع قانون جزا ارائه کند، وزیر ایمنی عمومی ظرف مهلت مشخصی — بر اساس اظهارات ارائه‌دهنده لایحه، چهل روز — به آن توصیه پاسخ دهد و دلایل تصمیم دولت را اعلام کند.

اهمیت این نکته برای پرونده‌های امروز حیاتی است: هنگامی که دادگاه فدرال دو سال بعد به پرونده وادیاتی رسیدگی کرد، چنین استثنای صریحی در متن قانون وجود نداشت که بتواند به آن استناد کند.

۷. ۱۹ ژوئن ۲۰۲۴: قرار گرفتن سپاه در فهرست قانون جزا

در ۱۹ ژوئن ۲۰۲۴ دولت فدرال کانادا سپاه پاسداران را تحت سازوکار ماده ۸۳٫۰۵ قانون جزای کانادا در فهرست رسمی نهادهای تروریستی قرار داد. این تصمیم از همان روز اجرایی شد.

مهم‌ترین نکته حقوقی برای بحث حاضر این است: این تصمیم ماده ۳۴ قانون مهاجرت را ایجاد نکرد. ماده ۳۴ از سال ۲۰۰۱ وجود داشت. آنچه در ۲۰۲۴ تغییر کرد، وضعیت رسمی سپاه در چارچوب قانون جزا بود، در حالی که ابزار «عدم پذیرش مهاجرتی به دلیل عضویت در یک سازمان» بیش از دو دهه پیش از آن در قانون مهاجرت وجود داشت.

بنابراین عبارت رایج «قانون جدیدی در ۲۰۲۴ تصویب شد که سربازان را شامل شد» تصویر دقیقی از سازوکار حقوقی نیست. آنچه رخ داد، برهم‌افتادن یک تصمیم اجرایی جدید بر یک قانون قدیمی مهاجرتی بود. این ترکیب بعداً آثار خود را در پرونده‌های واقعی نشان داد.

۸. پرونده وادیاتی: از حکم مندامس تا رأی نوامبر ۲۰۲۵

محمدرضا وادیاتی یک تبعه ایرانی بود که در کانادا حمایت پناهندگی دریافت کرده بود. او در آوریل ۲۰۱۹ به‌عنوان فرد تحت حمایت شناخته شد و یک ماه بعد برای اقامت دائم کانادا درخواست داد.

نکته‌ای که باید بر آن تأکید کرد این است که سابقه خدمت نظامی او از ابتدا پنهان نشده بود. او در پرونده مهاجرتی خود اعلام کرده بود که دوره سربازی دو ساله را در سپاه گذرانده و جزئیات خدمت نظامی را نیز به اداره مهاجرت ارائه کرده بود.

مرحله اول: تأخیر و درخواست مندامس (۲۰۲۴)

پرونده اقامت دائم او سال‌ها بدون تصمیم باقی ماند. وادیاتی به دادگاه فدرال مراجعه کرد و خواستار صدور حکم مندامس شد؛ یعنی حکم دادگاه برای واداشتن اداره مهاجرت به تصمیم‌گیری. در پرونده Vadiati v. Canada (MCI), 2024 FC 1056 دادگاه فدرال تأخیر چندساله را ناموجه دانست و به دولت دستور داد درباره پرونده او تصمیم بگیرد.

مرحله دوم: نامه انصاف رویه‌ای و رد پرونده

در همان دوره، اداره مهاجرت برای وادیاتی نامه رعایت انصاف رویه‌ای (Procedural Fairness Letter – PFL) صادر کرده و در آن درباره احتمال عدم پذیرش مهاجرتی بر اساس بند ۳۴(۱)(f) ابراز نگرانی کرده بود. در نهایت افسر مهاجرت با استناد به سابقه خدمت او، درخواست اقامت دائم را رد کرد.

۹. رأی ۲۴ نوامبر ۲۰۲۵ دقیقاً چه گفت

پرونده با عنوان رسمی Vadiati v. Canada (Citizenship and Immigration), 2025 FC 1859 و شماره IMM-18769-24 در دادگاه فدرال کانادا رسیدگی شد. رأی در ۲۴ نوامبر ۲۰۲۵ توسط قاضی آن تِرلی (Justice Anne Turley) صادر شد و دادگاه درخواست بازبینی قضایی وادیاتی را رد کرد.

محورهای اصلی رأی به این شرح است:

• دادگاه پذیرفت که سربازی اجباری در سپاه، به‌خودی‌خود، الزاماً مانع از آن نیست که حضور فرد در آن سازمان «عضویت» به‌معنای بند ۳۴(۱)(f) تلقی شود؛ به بیان دادگاه، اجباری بودن خدمت، عضویت را نفی نمی‌کند.
• اقرار خودِ متقاضی به گذراندن دو سال خدمت سربازی در سپاه، از نظر دادگاه می‌توانست برای احراز شرط این بند کافی باشد و افسر ملزم به بررسی تفصیلی وظایف روزمره او نبود.
• دفاع مبتنی بر «اجبار» (duress) پذیرفته نشد. دادگاه معیار سخت‌گیرانه دیوان عالی کانادا در پرونده R. v. Ryan, 2013 SCC 3 را اعمال کرد که مستلزم تهدید به مرگ یا آسیب جسمی قریب‌الوقوع است؛ پیامدهایی مانند حبس، جریمه یا محرومیت از حقوق شهروندی و شغلی — با وجود جدی بودن — این آستانه را برآورده نکردند.
• از نظر انصاف رویه‌ای نیز دادگاه ایرادی وارد ندانست و تصریح کرد که PFL به‌اندازه کافی مفصل بوده و متقاضی فرصت واقعی برای پاسخ داشته است.

همچنین باید توجه داشت که بر اساس ماده ۲۵ قانون مهاجرت، ملاحظات انسان‌دوستانه و دلسوزانه (H&C) نمی‌تواند برای غلبه بر عدم پذیرش امنیتی موضوع ماده ۳۴ به کار رود. این محدودیت مستقل از رأی وادیاتی است و از خود متن قانون ناشی می‌شود.

۱۰. آنچه رأی وادیاتی نگفت: مسیرهایی که همچنان باز است

رأی وادیاتی یک رأی سخت است، اما تمام حقوق عدم پذیرش امنیتی را بازنویسی نکرده است. 

۱۱. نامه رعایت انصاف رویه‌ای (PFL) چیست و چه نیست

PFL مخفف Procedural Fairness Letter است؛ نامه‌ای رسمی از سوی دولت برای اعلام نگرانی و دادن فرصت پاسخ پیش از تصمیم نهایی.

در سیستم بررسی امنیتی کانادا، اداره مهاجرت، پناهندگی و شهروندی ابتدا پرونده‌ها را بررسی می‌کند. پرونده‌هایی که نیازمند بررسی امنیتی جامع‌تر تشخیص داده شوند ممکن است به آژانس خدمات مرزی کانادا (CBSA) یا سرویس اطلاعات امنیتی کانادا (CSIS) ارجاع شوند. سابقه سفر، اشتغال، اطلاعات موجود در پایگاه‌های اجرایی و منابع علنی بررسی می‌شود و در پرونده‌های مرتبط ممکن است بررسی تکمیلی یا مصاحبه امنیتی انجام شود. در نهایت توصیه‌های امنیتی به اداره مهاجرت بازمی‌گردد و تصمیم نهایی را اداره مهاجرت می‌گیرد.

۱۲. راهنمای عملی: اگر PFL دریافت کرده‌اید

مهلت پاسخ به PFL معمولاً کوتاه است و از دست دادن آن می‌تواند سرنوشت پرونده را تعیین کند. مراحل زیر نقطه شروع منطقی است:

1. مهلت پاسخ مندرج در نامه را فوراً یادداشت کنید و پیش از هر اقدام دیگری با یک مشاور مهاجرتی رسمی (RCIC) یا وکیل مهاجرت مشورت کنید.
2. کارت پایان خدمت و هر مدرک مربوط به معافیت، ترخیص، حکم اعزام یا فیش حقوقی را تهیه و ترجمه رسمی کنید. دقت در تشخیص شاخه خدمت (ارتش، سپاه، نیروی انتظامی) حیاتی است.
3. تاریخ دقیق شروع و پایان خدمت را مستند کنید و نشان دهید که پس از پایان دوره اجباری هیچ ادامه خدمت، استخدام یا ارتباط سازمانی وجود نداشته است.
4. نقش و درجه واقعی خود را با زبان طبیعی و مستند شرح دهید؛ از توصیف‌های کلی یا مبهم بپرهیزید.
5. اگر شواهدی درباره سازوکار اعزام اجباری و نبود اختیار در انتخاب یگان وجود دارد، آن را با منابع معتبر و مستقل — از جمله گزارش‌های رسمی هیئت مهاجرت و پناهندگی کانادا — پشتیبانی کنید.
6. هرگز اطلاعات نادرست ارائه نکنید یا سابقه خدمت را پنهان نکنید. کتمان یا اظهار خلاف واقع می‌تواند مشمول ماده ۴۰ قانون مهاجرت (تحریف واقعیت) شود و پیامد آن معمولاً از خودِ موضوع اصلی سنگین‌تر است.

۱۳. درباره روایت‌های رایج در فضای فارسی‌زبان

در فضای فارسی‌زبان کانادا همزمان چند روایت مختلف شکل گرفته است. تفکیک آنچه مستند است از آنچه مستند نیست، برای تصمیم‌گیری درست ضروری است.

روایت اول: «قانون تازه‌ای تصویب شده که همه سربازان سابق سپاه را شامل می‌شود»

این توصیف دقیق نیست. ماده ۳۴ و بند ۳۴(۱)(f) از سال ۲۰۰۱ در قانون وجود دارند. آنچه در ژوئن ۲۰۲۴ رخ داد، یک تصمیم اجرایی درباره وضعیت سپاه در قانون جزا بود، نه تصویب یک ماده مهاجرتی جدید. همچنین شمول خودکار وجود ندارد؛ بررسی موردی است.

روایت دوم: «فلان نماینده این قانون را ساخته است»

اسناد پارلمانی این ادعا را پشتیبانی نمی‌کنند. ماده ۳۴ در سال ۲۰۰۱ در چارچوب لایحه C-11 تصویب شد. لایحه C-350 سال ۲۰۲۳ نیز — که برخلاف تصور رایج، در جهت ایجاد استثنا برای سربازان وظیفه بود، نه علیه آنان — توسط گارنت جنیوس، نماینده محافظه‌کار، ارائه شد و هرگز به قانون تبدیل نشد.

روایت سوم: «این نگرانی‌ها کاملاً بی‌اساس است»

این هم دقیق نیست. صدور نامه‌های انصاف رویه‌ای و ردهای مبتنی بر بند ۳۴(۱)(f) در پرونده‌های واقعی مستند است و رأی نوامبر ۲۰۲۵ دادگاه فدرال یکی از همین ردها را تأیید کرد.

پرسش‌های مربوط به مسئولیت سیاسی — از جمله اینکه اگر مشکل سربازان وظیفه دست‌کم از سال ۲۰۲۲ در جلسات رسمی پارلمان مطرح بوده، چرا هنگام تحولات بعدی یک چارچوب قانونی روشن نهایی نشد — پرسش‌هایی مشروع‌اند و می‌توانند متوجه دولت، پارلمان و احزاب مختلف باشند. اما این پرسش‌ها ماهیت سیاسی دارند و از حوزه تحلیل حقوقی این مقاله خارج‌اند.

۱۴. جمع‌بندی

• مسئله فعلی حاصل یک تصمیم واحد نیست؛ حاصل زنجیره‌ای از وقایع از ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۶ است.
• بند ۳۴(۱)(f) قانون مهاجرت بر «عضویت در سازمان» تمرکز دارد و این مفهوم در رویه قضایی کانادا گسترده تفسیر شده است.
• رأی Vadiati (2025 FC 1859) تأیید کرد که اجباری بودن خدمت، به‌خودی‌خود، عضویت را نفی نمی‌کند و آستانه دفاع مبتنی بر اجبار بسیار بالاست.
• راه‌حل قانونی صریح در لایحه C-350 سال ۲۰۲۳ پیشنهاد شده بود اما هرگز تصویب نشد؛ در نتیجه دادگاه در سال ۲۰۲۵ متن قانونی صریحی برای استناد نداشت.
• PFL نقطه پایان نیست، اما نقطه‌ای تعیین‌کننده است. کیفیت پاسخ، مستندسازی دقیق شاخه و دوره خدمت، و پرهیز کامل از هرگونه کتمان، مهم‌ترین عوامل قابل کنترل در این پرونده‌ها هستند.
• هر پرونده جزئیات خاص خود را دارد. نتیجه یک پرونده را نباید به پرونده دیگری تعمیم داد.

منابع اصلی

• Immigration and Refugee Protection Act, S.C. 2001, c. 27, ss. 25, 34, 40, 42.1

• Vadiati v. Canada (Citizenship and Immigration), 2025 FC 1859 (IMM-18769-24), Turley J., 24 November 2025

• Vadiati v. Canada (Citizenship and Immigration), 2024 FC 1056 (mandamus), Battista J.

• Poshteh v. Canada (MCI), 2005 FCA 85

• R. v. Ryan, 2013 SCC 3

• Tabasi v. Canada (MCI), 2022 FC 1637

• Shamloo Gorjaee v. Canada (MCI), 2025 FC 1224

• Bill C-350, Combatting Torture and Terrorism Act, 44th Parliament, 1st Session, first reading 21 June 2023 (sponsor: Garnett Genuis, MP) — did not become law

• Public Safety Canada, Currently listed entities (IRGC listed 19 June 2024, Criminal Code s. 83.05)

• Immigration and Refugee Board of Canada, Responses to Information Requests — Iran: military service and conscription

• Global News, “Former Iranian conscripts seeking asylum in Canada fear deportation”, 4 August 2026